Uyuz (Skabiyez): Belirtileri, Tanısı ve Tedavisi

Uyuz, Sarcoptes scabiei adlı mikroskobik akarın neden olduğu bulaşıcı bir deri enfestasyonudur. Temel bulgusu, geceleri şiddetlenen yoğun kaşıntıdır.

Nedir?

Dişi akar, derinin üst tabakasında tüneller açar ve buraya yumurta bırakır. Bulaş, uzun süreli doğrudan cilt teması ile — örneğin aynı yatakta uyumakla — ve daha az sıklıkla çarşaf ve kıyafet yoluyla olur.

Kaşıntı hemen başlamaz. İlk enfestasyonda 2-6 hafta sonra ortaya çıkar; çünkü vücudun akara ve atıklarına karşı yanıt geliştirmesi zaman alır. Yeniden enfestasyonda ise 1-4 gün içinde başlar. Bu, kişinin kaşınmaya başlamadan önce de bulaştırıcı olduğu anlamına gelir — farkında olmadan ev halkına geçirir.

Belirtiler

• Geceleri belirgin şekilde artan şiddetli kaşıntı

• Kırmızı, kabarık döküntüler

• İnce, gri-beyaz, kıvrımlı çizgiler (tüneller)

• Kaşımaya bağlı sıyrıklar, kabuklanma, ikincil enfeksiyon

• Küçük veziküller

• Uzayan seyirde deride kalınlaşma ve pullanma

Neden Geceleri Artar?

Akar gece saatlerinde daha aktiftir. Ayrıca yorgan altında vücut ısısının yükselmesi ve dikkat dağıtıcı uyaranların olmaması etkilidir. Kişiyi yataktan kaldıran gece kaşıntısı hastalığın en tipik bulgularından biridir ve çoğu hastayı hekime getiren şikayet budur.

Sık Görüldüğü Bölgeler

• Parmak araları

• El ve ayak bilekleri

• Dirsek içi

• Koltuk altları

• Bel ve karın bölgesi

• Erkeklerde genital bölge

• Kadınlarda göğüs altı

• Bebek ve küçük çocuklarda ayrıca saçlı deri, yüz, avuç içi ve ayak tabanı. Bu tedavi açısından önemlidir: 2 yaş altı çocuklarda ilaç baş ve yüze de sürülür, erişkinlerde sürülmez.

Bulaşma Yolları

• Uzun süreli doğrudan cilt teması

• Ortak yatak ve çarşaf

• Ortak kıyafet

• Ortak havlu ve banyo lifi

Kısa bir el sıkışma veya sarılma bulaş için genellikle yeterli değildir; uzun süreli temas gerekir.

Bu "Temizlik" Hastalığı Değildir

Uyuz her sosyoekonomik düzeyde ve her yaş grubunda görülür. Enfeste kişiyle temasla bulaşır; yıkanma sıklığının bunda etkisi yoktur, çünkü akar derinin içinde yaşar ve sabun oraya ulaşmaz. Hatta çok sık yıkananlarda tüneller daha az belirgin olur ve tanı gecikebilir.

Utanç duygusu tedaviyi doğrudan aksatır: hasta yakınlarına söylemez, onlar tedavi olmaz ve birkaç hafta sonra enfestasyon döngü halinde geri döner. Temaslıları bilgilendirmek bir itiraf değil, tedavinin zorunlu parçasıdır.

Tanı

Tanı muayeneyle konur. Dermoskopi, tüneli ve ucundaki akarı görünür kılarak tanıyı muayene sırasında doğrulamayı sağlar.

Bu önemlidir, çünkü uyuz sıklıkla başka hastalıklarla karıştırılır: egzama, alerji, atopik dermatit, böcek ısırığı. Hastalar aylarca antialerjik ilaç ve kortizonlu kremle tedavi edilir. Kortizonlu krem kaşıntıyı geçici olarak azaltır ve döküntünün görünümünü değiştirir; tablo silinirken enfestasyon ev içinde yayılmaya devam eder. "Alerji" geçmiyorsa, kaşıntı geceleri artıyorsa ve evde başka biri de kaşınıyorsa uyuz mutlaka dışlanmalıdır.

Tedavi

İlaçlar

• Topikal antiparaziter tedavi. Türkiye'de standart uygulama permetrin %5'tir.

• Oral ivermektin — yaygın tutulumda, topikal tedavinin başarısız olduğu durumlarda, toplu yaşam alanlarında ve ilacın doğru uygulanamayacağı hallerde.

En Sık İhlal Edilen Kural

Tek uygulama yeterli değildir. İlaçlar akarları etkiler, ancak tüm yumurtaları etkilemez; bu nedenle uygulama 7 gün sonra tekrarlanır. "Tedavi işe yaramadı" denen olguların büyük çoğunluğu direnç değil, atlanmış ikinci uygulamadır.

Topikal ilacın uygulanışı:

• Boyundan aşağı tüm vücuda; 2 yaş altı çocuklarda ve yaşlılarda baş ve yüz dâhil

• Kıvrımlar, tırnak altları, parmak araları, göbek ve genital bölge atlanmadan

• Ciltte 8-12 saat bekletilir; bu nedenle gece uygulanması daha pratiktir

• Bu süre içinde eller yıkanırsa ilaç ellere yeniden sürülmelidir

Herkes Aynı Anda Tedavi Edilmelidir

Aynı evde yaşayanlar ve yakın temaslılar, kaşıntısı ve döküntüsü olmasa bile eşzamanlı tedavi edilir. Kuluçka süresi 6 haftaya kadar uzayabildiği için belirtisi olmayan kişi pekâlâ enfeste olabilir. Sırayla tedavi, hastalığın eve geri dönmesinin en sık nedenidir.

Eşya Temizliği — Abartmaya Gerek Yok

Akar insan dışında yaklaşık 2-3 gün yaşar. Şunlar yeterlidir:

• Son 3 günde kullanılan çarşaf, havlu ve kıyafetlerin en az 60 °C'de yıkanması ve sıcak kurutulması veya ütülenmesi

• Yıkanamayan eşyaların 3 gün süreyle sıkıca kapalı poşette bekletilmesi

• Yatak ve koltukların süpürülmesi

Evin tamamının dezenfeksiyonu, duvarların silinmesi, eşyaların atılması ve böcek ilacı püskürtülmesi gerekmez. Eşya yoluyla bulaş ikincil öneme sahiptir; bu işlere harcanan zaman ve para, sorunun asıl çözüldüğü yerden çalınmış olur.

Tedavi Sonrası Kaşıntı Normaldir

Başarılı tedaviden sonra kaşıntı 2-4 hafta daha sürebilir. Bu, ölmüş akarlara ve atıklarına karşı gelişen deri reaksiyonudur, başarısızlık göstergesi değildir. Bu dönemde nemlendiriciler ve hekim önerisiyle topikal antiinflamatuvar tedavi yardımcı olur.

Ayrıca nodüler form görülebilir: koltuk altı, genital bölge ve kasıkta, canlı akar kalmadıktan sonra bile haftalarca hatta aylarca süren sert, kaşıntılı nodüller. Bunlar da tekrar antiparaziter tedavi gerektirmez.

Tekrar tedavi, yalnızca yeni tüneller ve yeni döküntüler ortaya çıktığında gerekir; kaşıntının sürüyor olması tek başına gerekçe değildir.

Ayrı Bir Form: Krutlu (Norveç) Uyuz

Bağışıklığı baskılanmış kişilerde, yaşlılarda ve yatağa bağımlı hastalarda gelişir. Kalın kabuklarla seyreder ve kaşıntı hafif olabilir ya da hiç olmayabilir. Bu deride binlerce akar bulunur; bu nedenle son derece bulaşıcıdır ve kısa temasla dahi geçer. Kombine tedavi ve yakın izlem gerektirir.

Ne Zaman Doktora Başvurmalı?

• Geceleri artan ve uykuyu bölen kaşıntı

• Ev halkından başka birinin de kaşınması

• Tedaviye yanıt vermeyen "alerji" veya "egzama"

• Parmak araları, bilekler, bel ve genital bölgede döküntü

• Uygulanmış tedaviden sonra yeni döküntü çıkması

 

Sık Sorulan Sorular

​

Uyuz neden geceleri daha çok kaşındırır?

Akar gece saatlerinde daha aktiftir; yorgan altındaki sıcaklık bu aktiviteyi artırır. Uykuyu bölen gece kaşıntısı en tipik bulgulardandır.

Tedaviden sonra kaşıntı geçmedi, hastalık sürüyor mu?

Şart değil. Kaşıntı, ölmüş akarlara karşı gelişen reaksiyon nedeniyle 2-4 hafta sürebilir. Başarısızlığı gösteren şey yeni tünel ve yeni döküntüdür, kaşıntının kendisi değil.

Uyuz sadece hijyen eksikliğinden mi olur?

Hayır. Her sosyal grupta ve her yaşta görülür. Akar derinin içinde yaşar ve yıkanma sıklığı bulaşı etkilemez.

Eşyaları ne kadar süre poşette tutmalıyım?

Üç gün yeterlidir; akar insan dışında yaklaşık 2-3 gün yaşar. 60 °C ve üzerinde yıkama, ardından sıcak kurutma veya ütüleme ise sorunu doğrudan çözer.

Tedavi sırasında işe veya okula gidebilir miyim?

İlk uygulamadan 24 saat sonra bulaştırıcılık belirgin şekilde azalır ve genellikle normal düzene dönülebilir. Kür tamamlanana kadar uzun süreli yakın temastan kaçınılmalı, aynı evde yaşayanların tamamı eşzamanlı tedavi edilmelidir.

​

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerini tutmaz. Tedavi planı muayene sonrası kişiye özel belirlenir.