Ürtiker (Kurdeşen): Nedenleri ve Tedavisi

Ürtiker, halk arasında kurdeşen olarak bilinen, ciltte aniden ortaya çıkan kaşıntılı ve kabarık döküntülerle seyreden bir hastalıktır.

Nedir?

Ürtiker, deride bulunan mast hücrelerinden histamin ve benzeri maddelerin salınmasıyla ortaya çıkar. Sonuçta kaşıntılı, kabarık plaklar (ürtiker plağı) ve bazen daha derin dokularda şişlik (anjiyoödem) gelişir.

Süreye göre ikiye ayrılır:

• Akut ürtiker: 6 haftadan kısa süren tablo

• Kronik ürtiker: 6 haftadan uzun süren, çoğunlukla haftalarca veya aylarca tekrarlayan tablo

Yaygın Bir Yanlış Anlama: Ürtiker Her Zaman Alerji Değildir

Bu ayrım, hastalığın yönetimindeki en kritik noktadır.

Akut ürtikerde bazen alerjik bir tetikleyici (ilaç, besin, arı sokması) bulunur; sıklıkla ise geçirilen bir enfeksiyon sonrası ortaya çıkar ve kendiliğinden geçer.

Kronik ürtikerin büyük çoğunluğunda ise dışarıdan gelen bir alerjen yoktur. Bu tabloya kronik spontan ürtiker denir ve altında çoğunlukla bağışıklık sisteminin kendi mast hücrelerini uyaran otoreaktif bir mekanizma yatar. Yani ortada aranıp bulunacak bir "alerjen" bulunmaz.

Bunun pratik sonucu şudur: hastaların çoğu yıllarını geniş besin alerji panelleri yaptırarak ve giderek daralan diyetler uygulayarak geçirir. Bu yaklaşım sonuç vermez, beslenmeyi bozar ve asıl etkili tedaviyi geciktirir.

Belirtiler

• Aniden ortaya çıkan kızarık, kabarık plaklar

• Yoğun kaşıntı

• Yanma ve batma hissi

• Şekil ve boyut değiştiren, yer değiştiren döküntüler

• Tek tek lezyonların genellikle 24 saat içinde iz bırakmadan kaybolması

• Bazen eşlik eden anjiyoödem (göz kapağı, dudak, el ve ayaklarda derin şişlik)

Fiziksel (İndüklenebilir) Ürtiker

Bazı hastalarda döküntü kendiliğinden değil, belirli bir fiziksel uyaranla ortaya çıkar. Bunlar alerji değil, deri mast hücrelerinin fiziksel uyarana verdiği yanıttır:

• Dermografizm: Cilde çizildiğinde kabarık iz oluşması — en sık görülen formdur

• Soğuk ürtikeri: Soğuk hava, soğuk su veya soğuk içecekle tetiklenir

• Kolinerjik ürtiker: Egzersiz, sıcak duş ve terlemeyle ortaya çıkan çok sayıda küçük kabartı

• Gecikmiş basınç ürtikeri: Çanta askısı, kemer, ayakkabı gibi basınç bölgelerinde saatler sonra ortaya çıkan şişlik

• Güneş ürtikeri: Güneş gören bölgelerde dakikalar içinde çıkan döküntü

Bu formlar muayenehanede yapılan basit provokasyon testleriyle doğrulanabilir; örneğin soğuk ürtikeri için buz testi, dermografizm için standart çizim testi.

Tetikleyen ve Şiddetlendiren Faktörler

Kronik ürtikerde bunlar hastalığın nedeni değil, seyrini ağırlaştıran etkenlerdir:

• Ağrı kesiciler (NSAİİ): Hastaların önemli bir bölümünde şikayetleri belirgin şekilde artırır. Bu, alerji anlamına gelmez.

• Enfeksiyonlar

• Stres

• Sıcak, terleme, dar giysi

• Alkol

• Hormonal dalgalanmalar

Tanı

Tanının temeli ayrıntılı öykü ve muayenedir. Kronik spontan ürtikerde önerilen inceleme sınırlıdır: tam kan sayımı ve inflamasyon belirteçleri çoğu hasta için yeterlidir. Gerekli görülürse tiroid otoantikorları eklenir.

Geniş besin ve inhalan alerji panelleri kronik ürtikerde önerilmez. Uluslararası kılavuzlar bu testlerden ve "ihtimale karşı" uygulanan eliminasyon diyetlerinden açıkça kaçınılmasını önerir. Yalnızca öykü belirli bir maddeyi işaret ediyorsa hedefe yönelik test yapılır.

Ne zaman biyopsi gerekir? Tek bir lezyon 24 saatten uzun sürüyorsa, kaşıntıdan çok ağrı ve yanma veriyorsa, geçtiği yerde morarma veya renk değişikliği bırakıyorsa ürtikeryal vaskülit düşünülür ve deri biyopsisi yapılır. Bu ayrım muayenede sorgulanması gereken en önemli noktalardan biridir.

Anjiyoödem: Ayrım Neden Önemli?

Anjiyoödem, ürtiker plaklarına eşlik edebileceği gibi tek başına da görülebilir.

Ürtiker plağı olmadan tekrarlayan şişlikler farklı bir mekanizmaya işaret edebilir: tansiyon ilaçlarından ACE inhibitörlerine bağlı anjiyoödem veya kalıtsal anjiyoödem. Bu tablolarda antihistaminikler etkisizdir ve tedavi tamamen farklıdır. Kullandığınız tüm ilaçları hekiminize bildirin.

Acil Başvuru Gerektiren Durumlar

Aşağıdakilerden herhangi biri varsa vakit kaybetmeden acil servise başvurun:

• Dil, dudak veya boğazda şişlik

• Ses kısıklığı, yutma güçlüğü

• Nefes darlığı, hırıltı

• Baş dönmesi, bayılma hissi, çarpıntı

• Yaygın döküntüyle birlikte karın ağrısı ve kusma

Tedavi

Basamaklı Yaklaşım

1. Basamak: Yeni kuşak (sedasyon yapmayan) antihistaminik, standart dozda ve düzenli olarak — şikayet çıktığında değil, her gün.

2. Basamak: Yanıt yetersizse aynı ilacın dozu, hekim kontrolünde standart dozun 4 katına kadar artırılabilir. Bu, kılavuzlarda yer alan standart bir yaklaşımdır. Hastaların büyük kısmı "ilaç işe yaramadı" derken aslında yalnızca ilk basamağı denemiştir.

3. Basamak: Yanıt alınamayan olgularda omalizumab gibi biyolojik tedaviler; sonrasında siklosporin.

Kortikosteroidler

Yalnızca şiddetli alevlenmelerde, kısa süreli kullanılır. Kronik ürtikerde idame tedavi olarak kullanılmamalıdır; uzun süreli kullanım ciddi yan etkilere yol açar ve ilaç kesildiğinde tablo çoğu zaman geri döner.

Yanlış Beklentiler

• Eski kuşak, uyku yapan antihistaminikler artık ilk tercih değildir

• Antilökotrienlerin kronik ürtikerde etkinliğine dair kanıt zayıftır

• Diyet kısıtlaması, öykü belirli bir besini işaret etmiyorsa fayda sağlamaz

Günlük Yaşam

• Ağrı kesici gerektiğinde hangi ilacı kullanabileceğinizi hekiminize sorun

• Sıcak duş yerine ılık duş

• Bol ve pamuklu giysiler; dar kemer ve askı basıncından kaçınma

• Stres yönetimi

• Şikayetlerin günlük kaydı — burada amaç tetikleyici aramak değil, hastalık şiddetini ve tedavi yanıtını ölçmektir

Seyir

Kronik ürtiker rahatsız edici olmakla birlikte kalıcı hasar bırakmaz. Hastaların önemli bir bölümünde hastalık 1-5 yıl içinde kendiliğinden geriler. Bu süre boyunca amaç, düzenli tedaviyle şikayetsiz bir günlük yaşam sağlamaktır.

 

Sık Sorulan Sorular

​

Ürtiker bulaşıcı mıdır? 

Hayır. Kişiden kişiye geçmez.

Ürtiker kalıcı mıdır? 

Akut ürtiker genellikle günler veya haftalar içinde geçer. Kronik ürtiker 6 haftadan uzun sürer, ancak çoğu hastada birkaç yıl içinde kendiliğinden geriler ve bu süre boyunca tedaviyle kontrol altında tutulabilir.

Neden alerji testlerim normal çıktı?

 Çünkü kronik ürtikerin büyük çoğunluğunda dışarıdan gelen bir alerjen yoktur. Testlerin normal çıkması bir çelişki değil, beklenen sonuçtur ve hastalığınızın "psikolojik" olduğu anlamına da gelmez.

Plaklar neden yer değiştirir? 

Ürtiker plakları dinamik lezyonlardır; bir bölgede kaybolurken başka bölgede ortaya çıkarlar. Bu hastalığın doğal seyrinin parçasıdır.

Ürtiker ile anjiyoödem arasındaki fark nedir? 

Ürtiker deri yüzeyinde kızarık, kabarık plaklar şeklinde görülür. Anjiyoödem deri altı dokularda şişlik yapar; daha derin, daha yaygın ve daha uzun sürelidir. Ürtiker plağı olmadan tekrarlayan anjiyoödem ayrıca değerlendirilmelidir.

İlacı sadece döküntü çıkınca alsam olur mu? 

Kronik ürtikerde düzenli kullanım, şikayet çıktığında kullanmaktan belirgin şekilde daha etkilidir. Amaç, döküntüyü çıktıktan sonra bastırmak değil, çıkmasını önlemektir.

​

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerini tutmaz. Tedavi planı muayene sonrası kişiye özel belirlenir.